Warbaahinta Reer Galbeedka: Codka Gardarrada Israel iyo Aamusnaanta Falastiin

Hordhac

Tan iyo markii khilaafka u dhexeeya Falastiin iyo Israel uu qarxay dabayaaqadii qarnigii 20-aad, warbaahinta reer galbeedka waxay door muuqda ka ciyaartay qaabka ay dunidu u aragto colaaddaas.

Laakiin su’aasha mudan in la is weydiiyo waa:
Warbaahintu ma dhexdhexaad bay ahayd mise dhinac bay raacday?

Marka si dhab ah loo eego xogta, qaabka warbixinnada, iyo eray-bixinta la adeegsado, waxaa muuqata in warbaahinta reer galbeedka ay inta badan u garab istaagto Israel, iyadoo Falastiiniyiinta ku tilmaamta rabshad, halis iyo argagixiso — xitaa marka Israel samayso gardarro muuqata.

1. Sheekada Hal Dhinac ah – “Israel waa dhibbane”

Warbaahinta waaweyn ee reer galbeedka — sida BBC, CNN, Fox News, The New York Times iyo kuwo kale — waxay inta badan u dhisaan sheekada si Israel u muuqato dhibbane, halka Falastiin loo sawiro weeraryahan.

Tusaale ahaan:

• Marka Israel ay duqeyso Gaza, waxaa lagu yiraahdaa:
   “Israel responds to Hamas attacks.”
  Erayga responds wuxuu tusayaa in Israel difaacayso nafteeda.
• Laakiin marka Hamas ay jawaab ka bixiso duqeymo joogto ah, waxaa lagu qoraa:
   “Hamas launches terror attacks.”

Hal eray oo “terror” ah ayaa beddela fahamka guud ee akhristaha. Farqigaas yar ee eray-bixintu waa siyaasad warbaahineed oo qoto dheer — waxay maskaxda akhristaha gelisaa in Falastiiniyiintu yihiin argagixiso, halka Israel ay tahay dal nabad doon ah oo isku difaacaya.

2. Aamusnaanta Dhibka Falastiiniyiinta

Warbaahinta reer galbeedka waxay inta badan aamustaa ama si kooban u sheegtaa xadgudubyada Israel, xitaa marka ay si cad u jebinayaan xeerarka caalamiga ah.

Tusaalooyin badan ayaa jira:

• Duqeymaha isbitaallada, iskuullada iyo guryaha.
• Goynta biyaha, korontada iyo cuntada dadka rayidka ah.
• Dilalka carruurta iyo dumarka aan hubeysneyn.

Markii isbitaalkii Al-Ahli ee Gaza la duqeeyay, warbaahinta reer galbeedka waxay muddo ku qaadatay inay sheegto cidda ka dambeysay. Waxaa la yiraahday:
 “There are conflicting reports about who bombed the hospital.”

Markii danbe la xaqiijiyay in duqeynta ay ka timid dhinaca Israel, sheekadii si tartiib ah ayay u baaba’day — oo looma dhigin sidii dhacdo bani’aadamnimo oo weyn.

Sidoo kale, waxaa si aamusnaan ah loo dhaafay dhacdooyin taariikhi ah sida:

• Xasuuqii Deir Yassin (1948)
• Go’doominta Gaza tan iyo 2007
• Dhul ballaarinta sharci darrada ah ee Cisjordaaniya

Aamusnaantaasi waxay noqotay taageero dadban oo Israel u siisa gardarradeeda.

3. Doodda “Labada Dhinac” – Been loo adeegsado Dhexdhexaadnimo

Marka Falastiiniyiintu la kulmaan xasuuq, warbaahinta reer galbeedka waxay badanaa tiraahdaa:

“Both sides are suffering.”
“There are casualties on both sides.”

Laakiin xaqiiqdu waa mid aad u kala fog:

• Hal dhinac (Israel) waa dal leh ciidan casri ah, taageero dhaqaale iyo mid siyaasadeed oo Mareykan.
• Dhinaca kale (Falastiin) waa dad go’doonsan, aan lahayn ciidan rasmi ah, oo la xasuuqay kumannaan qof.

Marka la yiraahdo “labada dhinac way dhibban yihiin”, waxaa la tirtiirayaa farqiga awoodda waana xeelad warbaahineed lagu yaraynayo dambiyada Israel.

4. Xakamaynta Xogta iyo Eray-bixinta (Framing & Agenda Setting)

Warbaahinta reer galbeedka waxay adeegsataa laba farsamo oo awood leh:

a. Framing (Qaabeyn sheekadeed):
Wararka waxaa loo qoraa si ay u qaabeeyaan dareenka akhristaha.

• “Israel retaliates after Hamas attack” waxay abuureysaa dareen ah in Israel ay xaq u leedahay dagaalka.
• “Gaza hit by Israeli airstrikes”  waxay u egtahay dhacdo dabiici ah, cid masuul ahna lama sheegayo.

b. Agenda setting (Ajandaha warka):
Warbaahinta ayaa doorata warka la iftiiminayo iyo midka la illaawayo.

• Dhimashada Israa’iiliyiinta waxaa lagu muujinayaa magacyo, sawirro iyo sheekooyin shakhsi ah.
• Dhimashada Falastiiniyiinta waxaa lagu soo koobaa tirooyin aan wajiyo lahayn:
  “200 killed in Gaza strikes.”

Marka sawirkan hal dhinac ah la celceliyo maalin kasta, waxaa maskaxda bulshada reer galbeedku ku dhismaysa aragti ah:
“Israel waa dhibbane, Falastiinna waa dhibaateeye.”

5. Sababta Warbaahintu u Leexdo  – Awoodda & Siyaasadda

Sababta ugu weyn ee warbaahinta reer galbeedka ay u garab istaagto Israel waa xiriirka dhow ee u dhexeeya:

• Mareykanka iyo Israel, oo ah xulafada ugu xoogga badan ee siyaasadda caalamka.
• Lobiyada Yuhuudda iyo Zionist-ka ee saameynta weyn ku leh siyaasadda iyo warbaahinta.
• Fikradaha diineed iyo taariikheed ee reer Yurub, kuwaas oo Israel u arka “dal dimoqraadi ah oo ku yaalla Bariga Dhexe”, halka Falastiin lagu tilmaamo “carab dagaal doon ah.”

Marka awoodahaas isku biiraan, warbaahinta waxay isu beddeshaa qalab difaacda Israel, halkii ay ka ahaan lahayd miisaan caddaaladeed.

6. Natiijada: Dagaal Aan Keliya Hub Lagu Galin, Balse Maskax Lagu Guuleystay

Israel waxay garwaaqsatay in dagaalka ugu weyn uusan ahayn mid lagu galo madaafiic iyo diyaarado, balse mid lagu galo sheeko iyo sawir.

Warbaahinta reer galbeedka ayaa noqotay ciidankii ugu awoodda badnaa ee Israel, sababtoo ah:

• Iyaga ayaa dadka tusaya in Israel ay “isku difaacayso.”
• Iyaga ayaa qarinaya xasuuqa iyo barakicinta.
• Iyaga ayaa sheekada u rogay si Falastiin u muuqato “halis caalami ah.”

Taasi waa sababta ay Falastiiniyiintu maanta ugu dagaallamayaan labo goobood:
midda dhulka iyo midda warbaahinta.

7. Gunaanad: Dhalinyarada iyo Warbaahinta Cusub Waa Rajada Keliya

Maanta, warbaahinta bulshada (social media)  sida X (Twitter), TikTok, Instagram, iyo YouTube — ayaa jebisay xayndaabkii warbaahinta reer galbeedka.

Dhalinyaro Falastiiniyiin ah, suxufiyiin madax-bannaan sida Motaz Azaiza, iyo dad caadi ah oo duubaya muuqaalada dhabta ah, ayaa dunida tusay xaqiiqo aan la qarin karin.

Xaqiiqdu waa:
Warbaahinta reer galbeedka waxay isku dayday inay indhaha dadka xirto,
laakiin runta shacabka Gaza ayaa indhaha adduunka furay.

Erey Gabagabo ah

Warbaahinta reer galbeedka waxay door weyn ka ciyaartay sidii Israel u heli lahayd taageero caalami ah, iyadoo dadka reer Falastiin laga dhigay kuwo aan cod lahayn.

Laakiin maanta, codkaas waa soo baxay.
Dhalinyarada, suxufiyiinta madax-bannaan, iyo bulshada caalamka ayaa beddelay sheekadii hal dhinac ahayd.

Dagaalka maanta socda ma aha mid kaliya lagu galo rasaas,
waa dagaal u dhexeeya gardarro la isku qurxiyo iyo run la isku difaaco
waana dagaalka go’aamin doona cidda qorta taariikhda runta ah.