Horyaal
DIGNIIN CAALAMI AH: Xaaladaha Amni, Dagaal, Musiibooyin iyo Khataraha Bani’aadantinimo — Warbixin Faahfaahsan (03 Oktoobar 2025)
Hordhac
Taariikh: 03 Oktoobar 2025 – Dunida ayaa wajahaysa isku dhaf halis ah oo is biirsaday: weeraro argagixiso, hanjabaado ka imanaya diyaaradaha aan duuliyaha lahayn (drones), colaado iska soo cusboonaaday, musiibooyin dabiici ah iyo xaalado bini’aadantinimo oo sii xumaaday. Maqaalkani waxa uu bixinayaa dulmar faahfaahsan oo ku saabsan dhacdooyinka ugu halista badan ee saameynaya amniga iyo nolosha malaayiin qof, saameynta ay leeyihiin, iyo tallaabooyinka lagu yareyn karo khatarahaas.
Qaybta 1 – Weerarada argagixisada iyo hanjabaadaha degdega ah
- Habeenkii 2da Oktoobar 2025 waxaa la sheegay in weerar argagixiso uu ka dhacay magaalada Manchester, UK, toogasho ka dhacday goob diimeed (intii lagu guda jiray Yom Kippur) ayaa sababay dhimasho iyo dhaawac. Dhacdadan waxay dib u kicisay walbahaarno ku saabsan amniga goobaha dadweynaha iyo kuwa diimeed.
- Dhanka kale, qaar ka mid ah magaalooyinka Yurub ayaa sare u qaaday heerka feejignaanta khatarta ah ee diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ka dib markii ay soo baxeen warar sheegaya in hakad la geliyay garoomada iyo howlihii duulimaadyada. Dowladaha iyo hay’adaha amniga ayaa hadda dib u eegis ku sameynaya siyaasadahooda ilaalinta.
- Saameyn: Weerarada noocan ah waxay kordhiyaan cabsi bulsho, waxayna keeni karaan in la adkeeyo ilaalinta goobaha dadweynaha, xuduudaha iyo garoomada diyaaradaha, taasoo dadka iyo ganacsiyada ku qasbaya kharash dheeraad ah iyo xannibaado dhaqdhaqaaq.
Qaybta 2 – Xiisadaha milateri iyo khilaafaadka caalamiga ah
- Sannadihii u dambeeyay iyo gaar ahaan 2025, caalamka waxaa sii kordhay xiisadaha u dhaxeeya quwadaha waaweyn iyo gobolka Bariga Dhexe. Dagaalka Ruushka–Ukraine iyo colaadaha ka jira Xamas–Isra’iil ayaa ah labo meelood oo muhiim ah oo saameyn siyaasadeed iyo amni leh.
- Iran iyo quwadaha gobolka ayaa sidoo kale ah isha walaaca ah ee keeni karta kororka xiisadaha milateri iyo dhiig-baxa, iyadoo cadaadisyo siyaasadeed iyo cunaqabateyno caalami ah ay sii kordhinayaan halista iskahorimaad.
- Saameyn: Xiisadaha noocan ah waxay keenaan isbeddello suuqyada tamarta, qulqulka qaxootiga, iyo hoos u dhaca wada-shaqeynta caalamiga ah, isla markaana waxay kordhiyaan khatarta weeraro dhinaca sarrifka ama adeegyada muhiimka ah (infrastructure).
Qaybta 3 – Musiibooyinka dabiiciga ah iyo saamaynta cimilada
- Sanadkan waxaa si aad ah u kordhay dhacdooyinka cimilada daran: duufaanno, roobab xad-dhaaf ah, daadad iyo dhulgariirro khatar geliyay kumanaan qof. Khatarta isbeddelka cimiladu waxay keentay in goobo badan ay noqdaan kuwo sii nugul musiibooyin is-xiga dartood.
- Tusaale ahaan, dhulgariirro iyo roobab xoogan ayaa saameyn ku yeeshay qaybo ka mid ah Aasiya iyo Badhtamaha Bari, taas oo keentay burbur hanti iyo dhimasho.
- Saameyn: Biyaha, dekedaha, waddooyinka iyo korontada ayaa si gaar ah u saameysan; dalalka dakhligoodu hooseeyo ayaa la kulma saameynta ugu weyn maadaama awoodooda ka-jawaabista ay xaddidan tahay.
Qaybta 4 – Xaaladaha bini’aadantinimo ee halista ah
- Wadamo sida Afghanistan, Sudan, Syria iyo Myanmar ayaa wali wajahayaan bini’aadantinimo ba’an: gaajo, barakac, adeeg caafimaad oo liita iyo yaraanta sahayda gargaarka. Malaayiin qof ayaa u baahan gargaar, iyada oo caruurta ay halis ugu jiraan nafaqo-darro iyo cudurro.
- Hay’adaha gargaarka caalamiga ah ayaa codsaday kordhin taageero, balse caqabado amni iyo dhaqaale ayaa mararka qaar ka hor istaaga gaarsiinta gargaar meelo badan.
- Saameyn: Xaaladaha bini’aadantinimo waxay horseedaan barakac gudaha iyo kan caalami ah, iyadoo loo baahanyahay qorsheyaal istaraatijiyadeed oo degdeg ah iyo maalgelin ballaaran.
Qaybta 5 – Khataraha teknolojiyadda iyo macluumaadka been-abuurka ah
- Weerarrada cyber-ka, faragelinta macluumaadka, iyo faafinta warar been-abuur ah ayaa sii kordhaya, taas oo dhibaato ku ah hay’adaha dawliga ah, shirkadaha gaarka iyo kalsoonida bulshada.
- Hay’adaha amniga ayaa digniin ka bixiyay in weerarada dhanka internetka ay noqon karaan aalad loo adeegsado in lagu carqaladeeyo adeegyada muhiimka ah sida korontada, biyo-bixinta iyo nidaamyada caafimaadka.
- Saameyn: Weerarrada noocan ah waxay si toos ah u saamayn karaan nolosha maalinlaha ah ee shacabka iyo dhaqaalaha waddamada.
Maxaa hadda la sameyn karaa? – Talooyin iyo talaabooyin amni
- Dowladda iyo hay’adaha deegaanka:
- Kor u qaad ilaalinta goobaha dadweynaha iyo xarumaha muhiimka ah.
- Kordhi kormeerka iyo nidaamka ka-hortagga weerarada drone-ka.
- Xoojinta adeegyada deg-degga ah iyo isgaarsiinta bulshada marka ay dhacdo xaalad deg-deg ah.
- Hay’adaha gargaarka iyo NGO-yada:
- Kordhiyaan sahayda asaaska ah ee goobaha uu dhibku ka jiro — cunto, biyo, daawo iyo hoy.
- Iskaashi la samee hay’adaha amniga si loo helo marin gargaarka oo amaan ah.
- Shakhsiyaadka iyo bulshada:
- Raac digniinaha hay’adaha amniga ee maxalliga ah; iska ilaali goobaha ay ka jiraan halis ama ay ka jiraan amarro banaanka loo saarayo.
- Xafid lambarada muhiimka ah (ambulance, booliis, digaag gorgorka bambo) iyo meelaha la canaanan karo.
- Ka taxaddar wararka ku faafa baraha bulshada — xaqiiji ka hor inta aanad faafin.
Gunaanad
Dunidu maanta waxa ay wajaheysaa khataro isku dhafan oo isku xidhan: hanjabaadaha aan duuliyaha lahayn, iskahorimaadyo joogto ah, masiibooyinka cimilada, iyo dhibaatooyinka bini’aadantinimo. Ka jawaabista hanjabaadahaan waxay u baahan tahay ficil, ka hortag, iyo habab taageero degdeg ah. Akhristayaasha iyo ururadu waa in ay ogaadaan waxa ka dhalan kara oo ay u diyaar garoobaan sidii ay wax u qaban lahaayeen.
About the Author
