“Codka Caalamka Maanta – Xog Rasmi ah iyo Warbixin Dhamaystiran”
Dulmar kooban: Warbixintan waxay soo koobaysaa dhacdooyinka ugu muhimka maanta: dagaallada iyo xasaradaha ka socda Geeska Afrika, dagaalka iyo weerarrada gobolka Carabada (oo ay ku jirto weerarkii Yemen), isbeddellada dhaqaale ee caalamka, xiriirrada caalamiga ah ee Shiinaha iyo Ruushka, xiisadda Poland–Ruushka, iyo xaaladda Israel–Gaza iyo jawaabaha dunida Carabta. Xogta halkan ku jirta waa mid laga soo uruuriyey ilo warbaahineed oo caalami ah (Reuters, AP, FT, Al Jazeera iyo hay’ado kale) lana cusbooneysiiyey maanta. Reuters+2Reuters+2
Geeska Afrika, xaaladda dagaallada iyo khataraha cusub
Geeska Afrika waxaa ka socda dhowr ilbaxnimo oo colaadeed iyo xiisado is-daba-joog ah: Sudan oo weli dagaalku ka socdo, Itoobiya oo la falgalaysa arrimo gudaha iyo dibadda, iyo guud ahaan gobolka oo laga cabsi qabo in khilaafaaduhu ku faafo. crisisgroup.org+1
Sudan: horumar diblomaasi iyo hubsiimo la’aan: Dawladaha Maraykanka, Sacuudi Carabiya, Imaaraadka, iyo Masar (“Quad”) ayaa soo jeediyey qorshe nabadeed oo ay ku jiraan gargaarka bini’aadminimo iyo mudda saddex bilood ah oo nasasho banii’aadamnimo, taas oo ku xigta heshiis nabadeed iyo marxalad kala-guur oo muddo sagaal bilood ah oo loogu talagalay in la dhiso maamul rayid. Laakiin goobta dagaalka, RSF iyo SAF waa ay sii dagaallamayaan, iyadoo dayuurado-hawada fog (kamikaze drones) iyo hub cusub ay xaaladda ka sii adagaynayaan. Reuters+1
Ethiopia iyo guud ahaan gobolka: Itoobiya ayaa dhawaan daahfurtay mashruuc weyn oo tamar ah (GERD) taas oo siyaasadda biyaha iyo cilaaqaadka dariskeeda sida Masar iyo Suudaan u saamayn karta; isla markaana waxa jira cabsi ku aaddan xiisadaha dhexyaala Itoobiya iyo Eriteria iyo dib u kicinta mabda’a colaadeed ee qaar ka mid ah gobollada. Guud ahaan, hay’adaha la socdaa falalka colaadda waxay digniin ka soo saareen halista in khilaafaadku uu gobolka ku fido. Reuters+1
Hadallada madaxda iyo siyaasiyiinta caanka ah
Hoggaamiyeyaal caalami ah iyo kuwa goboleedba waxay soo jeediyeen baaqyo nabadeed, dhaleecayn iyo tallaabooyin ciqaabeed oo ku wajahan kooxaha ama dowladaha la eedeeyey; arrimahan waxay saameynayaan siyaasadda dibadda iyo taageerada hubka/ciidamada ee gobollada murugsan. U.S. Department of the Treasury+1
Mareykanka iyo wadamo kale ayaa ku dhawaaqay cunaqabateyn iyo tallaabooyin ka dhan ah kooxo iyo shaqsiyaad ay sheegeen inay ka qaybqaateen xasilooni-darrada (tusaale: ganaaxyo dhaqaale oo ka dhan ah kooxo ka howlgala Sudan iyo Houthis). Hay’adaha caalamiga ah waxay si cad u codsanayaan joojin iyo marin bini’aadamnimo. U.S. Department of the Treasury+1
Weerarkii dhowaan ka dhacay Yemen iyo jawaab-celinta caalamka
Israel ayaa dhowaan duqeyn ku beegsatay meelo ka tirsan Sanaa iyo gobolka al-Jawf, iyadoo la sheegay in weerarradu ay yihiin jawaab celin lagu beegsanayo kooxda Houthi. Weerarradu waxay sababeen dhimasho iyo dhaawac badan oo rayid ah, waxaana ka dhashay cambaareyn caalami ah iyo talaabooyin siyaasadeed oo ka dhan ah Houthis. Reuters+1
Faahfaahin: Warbixinno ka soo baxay Al Masirah, AP iyo Reuters waxay sheegeen in duqeyntu ku beegsatay xarumo la sheegay inay yihiin meelo milatari oo Houthi ah iyo meelo rayid ah, iyadoo tirada dhimashadu ay gaartay tobanaan qof (wararka kala duwan waxay sheegayaan 35–46 dhimasho iyo dhaawacyo badan). Qaar ka mid ah waddamada waaweyn iyo hay’adaha ayaa ku eedeeyey Houthis inay khatar ku yihiin maraakiibta ganacsiga ee Badweynta Cas iyo inay gacan la leeyihiin falalka ka dhan ah Israel; mararka qaarna waxaa la arkay ganaaxyo Mareykanka iyo beesha caalamka. Reuters+1
Dhaqaalaha adduunka, suuqyada, lacagaha iyo qiimaha shidaalka
Suuqyada caalamiga ah maanta waxay muujiyeen kacdoonno ku saleysan rajooyinka ku saabsan hoos u dhacka sicir-bararka iyo filashada go’aanada bangiyada dhexe; saliiddu waxay istaagtay heer ku dhow $66–67 halkii foosto, iyadoo arrimo siyaasadeed iyo cunaqabateynno ay saameynayaan qiimaha. Dollarka ayaa xoogaa daciif ah sannadkan, taas oo kor u qaaday suuqyada Asia-ga qaarkood. Financial Times+1
Lacagaha (FX): Dollarka oo dhinac daciif ka muujiyey ayaa taageeray hantida kobcaysa; yen-ka iyo qaar ka mid ah lacagaha kale ayaa yeeshay dhaqdhaqaaqyo xooggan oo ay sabab u tahay arrimo siyaasadeed iyo filashada go’aannada bangiyada dhexe. Waxaa jira tallaabooyin gooni-gooni ah sida Japan oo hoos u dhigtay “price cap” (xaddid qiimaha) ee shidaalka Ruushka, taas oo saamayn xadidan ku leh suuqeedooda gudaha. currencythoughts.com+1
Suuqyada iyo saamiyada: Suuqa Aasiya ayaa kor u kacay sababo la xiriira rajooyinka ku saabsan horumarada AI iyo filashooyinka dhimista dulsaarka Mareykanka; Yurubna saamiyadu wuu kor u kacay iyada oo shirkadaha difaaca iyo qaar ka mid ah warshadaha kale ay sare u qaadeen. Financial Times+1
Saliidda (Brent): Brent waxay ku ganacsanaysay ku dhow $66–67 bbl (qiimaha suuqa maanta wuu kala duwanaan karaa marka la eego isbedelka saacadaha), taas oo ka dhalatay isu-dheellitir la’aanta baahida iyo sahayda, iyo sidoo kale walaacyada gobolka (Red Sea iyo weerarrada maraakiibta) iyo cunaqabateynta shidaalka Ruushka ee qaar ka mid ah wadamada. Trading Economics+1
. Xiriirka caalamiga ah, Shiinaha, Ruushka, iyo xiisadda Poland–Ruushka
Shiinaha iyo Ruushka waxay sii xoojinayaan iskaashiga istiraatiijiyadeed, iyadoo Beijing iyo Moscow ay hoosta ka xariiqeen “iskaashi aan xuduud lahayn” iyo heshiisyo dhaqaale/milateri; dhinaca kale, dhacdooyinkii ugu dambeeyey ee diyaaradaha/tuubooyinka u gudbay Poland ayaa kor u qaaday walwalka NATO. Reuters+1
- Shiinaha–Ruushka: Shirka madaxdooda iyo heshiisyada ganacsi/milateri ee dhowaan la saxiixay waxa ay muujinayaan in labada dal ay raadinayaan kaalinta hoggaamineed ee nidaamka caalamiga ah ee cusub, inkastoo dhaqaalaha iyo awoodaha farsamo ay weli ka duwan yihiin labada dhinac. Qaar ka mid ah falanqeeyayaasha waxay sheegeen in Shiinaha uu ka faa’iideysanayo booska awoodda sare ee wadashaqeynta. The Washington Post+1
- Poland–Ruushka (xiisad hawada): Toddobaadkan Poland ayaa sheegtay in ay hawadaheeda ka soo gashay tiro diyaarado-drone Russian ah oo la riday, taas oo keentay in NATO ay jawaab celin milateri la siisay Poland si loo xoojiyo difaaca garabyada bariga Yurub. Dhacdadani waxay sare u qaaday walaaca ah in colaadda Ukraine ay si aan toos ahayn ugu fidin karto dalalka NATO. Mareykanka iyo qaar ka mid ah xulufadiisa ayaa si taxadar leh uga jawaabay, halka qaar kalena ay ugu baaqayaan midnimo iyo taageero. Reuters+1
Wararka ku saabsan Israel iyo Gaza, heerka dagaalka iyo saameynta gudaha Israel
Dagaalka Gaza ayaa weli socda iyadoo Israel ay kordhisay weerarrada hawada; Golaha Guud ee Qaramada Midoobay ayaa maanta codeeyey xalka taageeraya xal laba-midnimo iyo tallaabooyin siyaasadeed kuwaas oo ay wadamo badan taageereen. Gudaha Israel, waxaa sii xoogaystay mucaaradkii gudaha iyo mudaharaadyo ballaaran oo ku saabsan siyaasadda gudaha iyo sida loo wado dagaalka. Reuters+1
- Xaalada dagaalka iyo bini’aadantinimada: Warbixinnada caalamiga ah waxay sheegayaan khasaarooyin aad u badan oo ka dhacay Gaza (kunnooyin dhimasho iyo masiibooyin barakac), iyadoo hay’adaha gargaarku ay ka digayaan xaalad nafaqo-xumo iyo dhibaatooyin bini’aadminimo oo ba’an. Golaha Guud ee Qaramada Midoobay ayaa maanta si weyn u taageeray qaraar ku baaqaya xalka laba-midnimo iyo in isla-gudaha la dhiirrigeliyo maamul beddelka Gaza oo aan ka mid noqon Hamas. Reuters+1
- Dooorka shacabka Israeli iyo mucaaradka: Gudaha Israel waxaa jira cadaadis bulsho iyo mucaarad xooggan oo ka dhan ah siyaasadda dowladda ee dagaalka; mudaharaadyo waaweyn ayaa dhacaya, iyo kooxo milatari hore usoo shaqeeyey ayaa sidoo kale cod wayn ka muujiyey in la joojiyo ama dib loo eego tallaabooyinka. Isla mar ahaantaana, dowladda ayaa sheegtay in tallaabooyinka ay qaadeyso ay yihiin kuwa lagama maarmaan u ah ammaanka qaranka. Brandeis University+1
Jawaabta waddamada Carabta iyo warbaahinta Carbeed
Waddamo badan oo Carbeed iyo hay’adaha warbaahinta Carbeedba waxay cambaareynayaan qaar ka mid ah tallaabooyinka milateri ee Israel (tusaale: duqeynta Doha iyo weerarrada Yemen), waxayna ku baaqayaan in la sameeyo tallaabooyin siyaasadeed oo loo dhan yahay sida wareejinta maamulka Gaza ama dib-u-heshiisiin isku dayaysa in la damiyo colaadda. Qaar kale oo ka mid ah waddamada Carabta ayaa si taxadar leh uga shaqeynaya isku dheelitir dhinaca siyaasadda iyo ilaalinta danahooda gobolka. Arab News+1
Gabagabo iyo Saameyn Kooban
Maalmahan, is-dhexgalka dhacdooyinka milateri, siyaasadeed, iyo dhaqaale wuxuu muujinayaa xilli xasaasi ah oo caalami ah: dagaalada gobolka (Sudan, Yemen, Gaza), xiisadaha u dhexeeya dowladaha waaweyn (Shiinaha–Ruushka) iyo carqaladaha ammaanka Yurub (Poland) ayaa si toos ah u saameynaya suuqyada, qiimaha shidaalka, iyo siyaasadda dibadda ee quwadaha caalamka. Waxaa jira baahi degdeg ah oo loo qabo diblomaasi firfircoon, ilaalin bini’aadamnimo, iyo tallaabooyin diplomasi oo loo dhan yahay si loo yareeyo khatarta in murugada aadanaha iyo xasaraddu sii bataan. Reuters+2Reuters+2
About the Author
