Ciise iyo Gadabuursi: Fahamka Saxda ah ee Dhulka La Leeyahay iyo Dhulka La Dego

Ciisaha: Dadka Xadka, Xeebta, iyo Dhaqdhaqaaqa Ganacsi

Beesha Ciise waa beel Soomaaliyeed oo leh taariikh dheer, dhaqamo fac weyn, iyo xeer adag oo ilaalinaya dhulkooda.
Ciisuhu ma aha dad leh xad go’an oo keliya, balse waa dad noloshoodu ku dhisan tahay dhaqdhaqaaq, ganacsi, iyo martisoor.

Marka la yiraahdo “dhulka Ciisaha,” ma loola jeedo xuduud la jiiday, balse waxaa loola jeedaa meelaha ay taariikh ahaan ku xoogganaayeen, dhaqankooduna ku faafay.

Deegaanka iyo Magaalooyinka Ciisaha

1. Jamhuuriyadda Jabuuti

Jabuuti waa meesha ugu weyn ee Ciisuhu maanta ku xooggan yihiin.
Magaalooyinka muhiimka ah waxaa ka mid ah:

• Djibouti City – caasimadda dalka; Ciisuhu waa beel aasaas u ah qaranka.
• Ali Sabieh – magaalo istiraatiiji ah oo ku taalla koonfurta.
• Dikhil – xarun ganacsi oo muhiim ah oo ay Ciisuhu ku leeyihiin saameyn weyn.
• Tadjourah iyo Obock – magaalooyin xeebeed taariikhi ah oo ay Ciisuhu ku lahaayeen xiriir badeed iyo kalluumeysi.

2. Itoobiya (Sitti Zone – Deegaanka Soomaalida)

Dhinaca Itoobiya, Ciisuhu waxay degaan:

• Sitti Zone (Shinile) – waa deegaanka ugu weyn ee Ciise dego gudaha Itoobiya.
  Magaalooyinka ugu waaweyn: Shinile, Afdem, Erer, Mieso.
• Agagaarka Dire Dawa – halkaas oo ay ganacsato Ciise ahi si weyn ugu firfircoon yihiin.

3. Soomaaliya (Xeebaha Awdal – Saylac & Lughaya)

• Saylac (Zeila) – magaalo xeebeed qadiim ah, xarun Islaam iyo ganacsi hore; waa dhul Ciise ah oo ay beesha asal ahaan ka soo jeedaan.
• Lughaya – magaalo xeebeed kale oo Ciisuhu degaan; waa meel ay ku leeyihiin taariikh dheer iyo xiriir ganacsi badeed.

Magaalooyinkaas iyo tuulooyinka ku dhow waxay matalaan dhulka taariikhiga ah ee Ciisaha — Saylac–Jabuuti–Sitti, saddex geesood isku xidha dhaqanka iyo nolosha beesha.

Gadabuursiga: Dadka Buuraha, Dooxooyinka iyo Xeerka Degaanka

Beesha Gadabuursi waa beel Soomaaliyeed oo ku caan ah xeer, nabad, iyo aqoon.
Dhulkooda taariikhiga ah waa Awdal — gobol buuro iyo dooxo leh, oo cimiladiisu deggan tahay.
Waxay sidoo kale ku leeyihiin degaan iyo saameyn ganacsi bariga Itoobiya iyo qaybo ka mid ah Jabuuti.

Magaalooyinka uu Gadabuursi Leeyahay (Dhulka Taariikhiga ah)

1. Boorama – caasimadda dhaqanka iyo siyaasadda ee Gadabuursi, xarunta gobolka Awdal.
2. Baki – magaalo taariikhi ah oo shirarka dhaqanka lagu qabto.
3. Dilla – magaalo caan ku ah xeerka iyo shirarka odayaasha.
4. Lughaya – magaalo xeebeed ah oo Ciise leedahay, balse Gadabuursi taariikh ahaan ganacsi iyo xiriir ku lahaayeen.
5. Saylac (Zeila) – magaalo Ciise ah, laakiin Gadabuursi waxay halkaas ku lahaayeen dhaxal ganacsi iyo xiriir ganacsi oo qadiim ah.
6. Qabri-Bayah iyo Tulli (Itoobiya) – degaanno ay Gadabuursi si weyn uga degaan, gaar ahaan Fafan Zone iyo agagaarka Jijiga.

Saylac iyo Lughaya: Faham Caddaalad ah oo Taariikheed

Waxaa muhiim ah in la fahmo kala duwanaanta u dhaxaysa “leh” iyo “dega.”

• Ciisuhu waxay leeyihiin Saylac iyo Lughaya taariikh ahaan, waayo halkaas ayay awoowayaashoodu ku noolaayeen, waxayna ku dhaqmaan xeer Ciise.
• Gadabuursigu waxay halkaas ku lahaayeen ganacsi iyo xiriir bulsho, laakiin dhul ahaan ma ahayn beel ay iyagu xeer u leeyihiin.

Marka la soo koobo:
Saylac iyo Lughaya waa dhul Ciise leh
Gadabuursi waa degan ama ganacsi ku leh
Laakiin ma aha dhul ay taariikh ahaan leeyihiin

Gunaanad: Lahaansho, Degaansho iyo Wada-nool

Ciise iyo Gadabuursi waa laba beelood oo Soomaaliyeed oo xeer iyo dhaqan isku dhow.
Farqiga kaliya waa in Ciisuhu yihiin beel xeeb iyo xuduud leh oo dhulkooda difaaca, halka Gadabuursigu yihiin beel buur iyo dooxo leh oo degan nabad iyo ganacsi.

Marka la fahmo:

“Dhulka waa la degaa, laakiin lama qaato.”

• waxaa suurtagal ah in beeluhu ay si nabad ah ugu wada noolaadaan, iyagoo mid walba aqoonsan meeshiisa taariikheed iyo xiriirka uu la leeyahay deriskiisa.

Gabagabo

• Ciisuhu waxay leeyihiin Saylac–Jabuuti–Sitti.
• Gadabuursigu waxay leeyihiin Awdal (Boorama–Baki–Dilla) iyo degaan ganacsi oo ku dhow Lughaya iyo Saylac.
• Labaduba waa Soomaali walaalo ah oo ku wada nool dhaqanka, ganacsiga, iyo xeerka.